“ขบวนการเสรีไทย” เป็นการรวมพลังของบรรดาคนไทยผู้มีจิตสำนึกในความเป็นไท ทำงานรับใช้มาตุภูมิในการกอบกู้เอกราชและอธิปไตยของชาติไทยซึ่งได้รับผล กระทบจากการที่กองทัพญี่ปุ่นได้เข้ามายึดครองประเทศไทยในระหว่างสงครามมหาเอเชียบูรพา

        ในครั้งนั้นไทยเราไม่มีกำลังเพียงพอที่จะต้านทานกองทัพ ญี่ปุ่นได้ดังนั้น รัฐบาลไทยจึงมีความจำเป็นที่จะต้องยินยอมให้กองทัพญี่ปุ่นเข้ามาในประเทศไทย และส่วนหนึ่งก็เคลื่อนเข้าไปยึดครองดินแดนที่อยู่ติดกับประเทศไทยซึ่งขณะ นั้นอยู่ในความปกครองของอังกฤษ

        เนื่องจากในช่วงแรกของสงคราม กองทัพญี่ปุ่นมีความได้เปรียบในการยุทธและสามารถยึดครองดินแดนส่วนใหญ่ใน ภาคพื้นเอเชียอาคเนย์ได้ภายในเวลาอันรวดเร็ว ซึ่งในขณะเดียวกันก็เรียกร้องความร่วมมือจากไทยในทุกๆ ด้าน รัฐบาลไทยในขณะนั้นเห็นว่าเมื่อไม่สามารถจะต่อต้านญี่ปุ่นได้ ก็สมควรที่จะให้ความร่วมมือแก่ญี่ปุ่น เพื่อรักษาชาติไทยให้รอดพ้นจากการยึดครองเบ็ดเสร็จของญี่ปุ่นที่อาจหลีก เลี่ยงไม่พ้น

        ในวันที่ 21 ธันวาคม 2484 ภายหลังที่กองทัพญี่ปุ่นได้บุกประเทศไทยได้ 13 วัน ญี่ปุ่นกับไทยก็ได้ลงนามในกติกาสัญญาเป็นพันธมิตรกันทั้งในทางการทหาร การเมือง และการเศรษฐกิจ ต่อมาในวันที่ 25 มกราคม 2485 ประเทศไทยก็ได้ประกาศสงครามต่ออังกฤษ และสหรัฐอเมริกา ซึ่งหมายความว่าไทยได้เข้าร่วมสงครามเป็นฝ่ายญี่ปุ่นทั้งโดยนิตินัย และพฤตินัย

         “ขบวนการเสรีไทย” ซึ่งได้ก่อกำเนิดตั้งแต่วันที่ 8 ธันวาคม 2484 เมื่อกองทัพญี่ปุ่นได้บุกประเทศไทยมีความเชื่อมั่นว่าแม้นกองทัพญี่ปุ่นจะ เป็นฝ่ายได้เปรียบในการรบ เพราะเป็นฝ่ายเปิดฉากสงครา แต่ในที่สุดญี่ปุ่นก็จะต้องเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ ดังนั้นประเทศไทยจะต้องหลีกเลี่ยงการล่มหัวจมท้ายกับญี่ปุ่น มิฉะนั้นก็จะต้องเป็นฝ่ายแพ้สงครามไปด้วย ซึ่งในขณะเดียวกันก็จะต้องพยายามติดต่อทำความเข้าใจกับฝ่ายสัมพันธมิตร อันได้แก่ สหรัฐอเมริกา จีนและประเทศอื่นๆ ว่าประเทศไทยและประชาชนคนไทยมิได้เห็นดีเห็นชอบกับการทำสงครามของญี่ปุ่น และมีความพร้อมที่จะร่วมมือกับฝ่ายสัมพันธมิตร ในการต่อต้านญี่ปุ่นทุกวิถีทาง

        ในระหว่างเวลา 3 ปีครึ่งของสงครามมหาเอเชียบูรพา ขบวนการเสรีไทยได้กระทำอย่างตามเจตนารมณ์ดังกล่าวข้างต้น ปฎิบัติการทางการทหารที่แสดงความกล้าหาญท่ามกลางการเสี่ยงอันตรายด้วยเอา ชีวิตเป็นเดิมพันของสมาชิกขบวนการเสรีไทย ความสุขุมรอบคอบ และเฉียบขาดในการตัดสินใจดำเนินการทางการทูตและการเมือง อีกทั้งความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของบรรดาคนไทยผู้รักชาติเหล่านี้ได้ สร้างความประทับใจในความจริงใจของขบวนการเสรีไทยแก่ฝ่ายสัมพันธมิตร

         ทุกวันที่ 16 สิงหาคมของทุกปี จึงเป็นวันระถึงเสรีไทย เนื่องจาก วันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ.2488 ทางรัฐบาลสมัยนั้นได้ ประกาศสันติดภาพโดยผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

ประกาศสันติภาพ
ในพระปรมาภิไธยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล
ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์
( ตามประกาศประธานสภาผู้แทนราษฎร  ลง วันที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๗ )
ปรีดี  พนมยงค์

          ประกาศ ณ วันที่ ๑๖ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๘๘ เป็นปีที่ ๑๒ ในรัชกาลปัจจุบัน

                                       ผู้รับสนองพระบรมราชโองการ
                                                 ทวี  บุณยเกตุ
                                                นายกรัฐมนตรี
                                       คำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี